Sağlıkta Maliyet Uygunluğu Yönetimi

İlk olarak Batılı ülkelerde uygulanmaya başlayan ve İngilizce’de orijinal kelimeleriyle ‘Cost-Effectiveness’ denilen, Türkçe’de ise “Maliyet Uygunluğu” olarak adlandırılan yöntem kısaca, yapılan bir yatırımın veya harcamanın karşılığında beklenen kazanç veya etki olarak tanımlanabilir. Bu harcamaların ve kazançların belirlenmesi için yapılan ekonomik hesaplamalara da ‘Maliyet Uygunluğu Analizi’ denmektedir. Maliyet uygunluğu analizi; ticaret, finans ve askeriye gibi alanlarda uzun zamandır kullanılıyor olsa da özellikle son yıllarda sağlık sektöründe ön plana çıkan bir uygulama haline gelmiştir.

Sağlık sektöründe maliyet uygunluğu neden göz önünde bulundurulmalıdır?

Sağlık sektörünün nihai amacı elbette ki tüm hastalara mümkün olan en kaliteli hizmeti ücretsiz ya da en düşük fiyatlarla sunmaktır. Ancak günümüz koşullarının kısıtlı imkân ve kaynakları düşünüldüğünde bir tedaviye, ilaca veya araştırmaya yapılan yatırımın nasıl bir fayda sağlayacağı göz önünde bulundurulmalı ve kararlar buna göre alınmalıdır. Örneğin, ilaç araştırmalarına ayrılmış belirli bir bütçe bulunurken ve iki ilaç arasında yatırım kararı verilirken, bu ilaçlardan sağlanacak beklenen faydalar hesaplanmaktadır. Sonuçların kıyaslanmasıyla beklenen faydası en yüksek olan ilaç belirlenmekte ve bütçenin bu ilacın üretimine aktarılması kararlaştırılmaktadır. Benzer şekilde bir hastalığı saptamaya yönelik yeni bir tarama testi geliştirileceği zaman, bu testin yapılmasıyla elde edilecek kazanımlar ortaya konmaktadır. Ardından yapılacak yatırım ile alınan faydanın denk olup olmadığı saptanmaktadır.

Maliyet uygunluğu analizinde hangi değişkenler göz önünde bulundurulur?

Sağlıkta bu planlamalar yapılırken elbette ilk göz önünde bulundurulması gereken husus, yapılacak harcamanın insan hayatına etkisidir. Öncelikle “Sağkalım Analizi” denen bir hesaplama yapılarak geliştirilecek ilacın, tedavi yönteminin veya yeni tarama testinin insan hayatının uzunluğuna etkisi ölçülür. Örneğin, ileri evre akciğer kanserinde geliştirilen yeni bir kemoterapi ilacı bu hastalığa yakalanmış insanların hayatta kalma süresini ilacı kullanmayanlara göre 2 yıl uzatıyor olabilir. Hayat kalitesi ölçütleri ise sağkalım analizinin hemen arkasında gelir. Bu ölçütler farklı kriterlerle uygulanan tedavinin, hayatın kalitesine etkisini değerlendirir

Sağlık üzerindeki doğrudan etkilerinin yanında, yapılan değişikliklerin ekonomik etkileri de bu analizlere dâhil edilir. Örneğin, sigarayı bıraktırmaya yönelik yapılan büyük çaplı bir kampanya, maliyetli olsa da, uzun vadede sigara içme oranını düşürmeye yardımcı olabilir. Bu durumda ilk bakışta ekonomik açıdan maliyetli görünen bu kampanya, sigarayla birlikte ortaya çıkan kalp hastalıkları, akciğer kanseri gibi hastalıkların getirdiği mali yükü de azaltacağından aslında uygun maliyetli bir yatırım olabilir. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi sağlık harcamalarının çok yüksek olduğu ülkelerde sağlık uygulamalarında yapılacak en ufak değişikliğin toplum sağlığı üzerine etkilerinin yanında ekonomik sonuçları da dikkatle incelenmektedir.

Maliyet uygunluğu sağlık sektöründe hangi alanlarda kullanılır?

Elbette maliyet uygunluğu analizi en çok yeni ilaç, tedavi yöntemleri ve sağlık teknolojilerinin geliştirilmesinde kullanılmaktadır. Bu tip araştırma ve geliştirme projelerine ayrılan bütçeler genelde oldukça kısıtlı olduğundan, en fazla geri dönüş beklenen projelere kaynak yönlendirilmesi yapılmaya çalışılmaktadır. Örneğin, yeni geliştirilen bir şeker hastalığı ilacı kan şekeri düzeylerinde sadece küçük bir azalma sağlıyorsa bu alanda yatırım yapmaktan vazgeçilebilir. Aslında kan şeker düzeyindeki küçük bir azalma bile hastaların hayatını uzun vadede pozitif yönde etkileyebilir ancak yapılacak yatırımın bu kazanca değmeyeceğine ve bu kaynakların farklı yönde kullanılmasının daha etkili olacağına karar verilebilir.

Bu alanda bir diğer önem arz eden konu tarama testleridir. Tarama testleri, bir şikâyeti olmayan tamamen sağlıklı insanlara yapılan testlerle hastalıkları erken safhada yakalamak için kullanılmaktadır. Bu testlere örnek olarak belirli bir yaştan sonra düzenli aralıklarla yapılması gereken mamografi veya kolonoskopi gibi testler verilebilir. Bu testler hastalara önerilmeden önce uzun vadede hem ekonomik hem sağlık açısından getirileri, maliyetleri, kişisel psikoloji üzerine etkileri gibi birçok parametre değerlendirmeye alınmaktadır.

Dr. Egehan Salepci