Antika Oyuncakların Tarihçesi ve Koleksiyonluk Oyuncaklar

Antika oyuncaklar, hafızamızı tazeledikleri ve geçmiş günlere olan özlemi yansıttıkları içindir ki günümüzde koleksiyoncuların gözdesidir. İlk oyuncak bebeğiniz, çocukluğunuzdan hatırladığınız bir süper kahramanın figürü veya acemice oluşturulmuş bir çember oyuncak… Bu nesneler toplumumuzdaki oyuncakların tarihsel evrimine ışık tutmakta ve birer kültürel kalıntı olarak insanlığa hizmet etmektedirler. İki yazıdan oluşan bu dizimizde önce, 19. yüzyıldan 20. yüzyıla, eski oyuncaklar da dâhil olmak üzere en popüler çocuk oyuncaklarından koleksiyonluk olan bazılarını keşfedeceğiz. İkinci yazımızda ise 21. yüzyıla uzanarak bu endüstrinin geçirdiği evrimi ve bugün geldiği durumu irdeleyeceğiz.

Antika, belki daha uygun bir tabirle “vintage” oyuncaklar

20. yüzyılın başında sahip olunan teknoloji, bugün birçoğu koleksiyonluk olan oyuncakların ilk motorlu taşıtlarla aynı yıllarda üretilmesini mümkün kılmıştır. Günümüzde çocukların elinde görmeye alıştığımız ve Türkçe anlamı “hareketli figür” olarak verilebilecek “action figure” oyuncakların ve uluslararası hale gelen markaların yükselişinden çok önce, bugün “vintage” kelimesiyle nitelenen oyuncaklar tüm dünyadaki çocukları büyülüyordu. Geçmiş yüzyılın başında basit birer oyuncak olarak üretilen model trenler veya porselen bebekler gibi oyuncaklar günümüzde artık değerli koleksiyon parçalarıdır. Şimdi geçmişin sıradan fakat bugünün değerli koleksiyon parçaları olan oyuncaklara ve bu oyuncakların tarihsel süreçlerine hızlıca değinelim.

Kurmalı Oyuncaklar

Oyuncaklarda kurmalı mekanizmalar ilk olarak 15. yüzyılda Alman mucit Karl Grod’un mekanik bir sinek ve kartal geliştirmesiyle ortaya çıktı. Daha sonra, 16. ve 17. yüzyıllarda, gerçekçi hareketler üretmek için kullanılan kurmalı motorlarla büyük ölçekli ve oyuncak boyutlu otomat figürler oluşturuldu.

Mickey Mouse Kurmalı Müzik Aleti. Morphy Auctions aracılığıyla 10.000$’a satıldı (Mart 2019).

18. yüzyılın başlarında, kurmalı oyuncaklar Almanya’da ve Avrupa’nın diğer bölgelerinde ilgi görmeye başladılar. Bu ilgi neticesinde zenginleşen Avrupalı oyuncak üreticileri, 19. yüzyılda kurmalı oyuncakların teneke versiyonlarını seri olarak üretmeye başladı. Bu endüstrileşme hamlesi de Sanayi Devrimi sırasında Amerika’da büyük bir teneke kurmalı oyuncak furyasına yol açtı. 

Model Trenler

Model trenler ilk olarak 1830’larda Almanya’da yapılmaya başlanmıştır. Bir kalıba erimiş pirinç veya kalay dökülerek yapılan bu antika oyuncakların kısa bir süre içinde Amerika’daki ilk versiyonları Baltimore Lokomotif İşleri’nden Mathias Baldwin tarafından üretilmiştir. Amerikan İç Savaşı’ndan sonra, model trenlerin popülaritesi tüm dünyada artarken bu oyuncakların mekanik yetenekleri geliştirilmiş ve sekiz sayısı şeklindeki düzenekler ile elektrikle hareket gibi daha gelişmiş özellikler oyuncaklara adapte edilmiştir. Model trenlere olan talep, ilginin trenlerden arabalara doğru kaymasıyla 20. yüzyılın ortalarında azalmaya başlamıştır.

Hull ve Stafford Treni. Morphy Auctions aracılığıyla 3.660 $’a Haziran 2016’da satılmıştır.

Metal (Diecast) arabalar

Oyuncak üreticileri, Ford Model T ve MG spor arabalarının minyatür versiyonlarını üretmeye başlayınca, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde pres döküm arabalar ortaya çıkmaya başladı. Bu ayrıntılı kopyalar, hem koleksiyonculara hem de otomobil meraklılarına arzuladıkları pahalı modellere, oyuncak bile olsalar, ulaşabilme olanağı sağladı. “Diecast” olarak tabir edilen metal arabalar 1960’larda popülerliklerinin zirvesine ulaştılar.

Daha eski, daha nadir modeller piyasada binlerce dolara satılabilirken, bir müzayedede satılan en pahalı örnek, 2013 yılında 7,5 milyon dolarlık bir fiyatla başlayan Lamborghini Aventador marka altın kaplamalı ve 1:8 ölçekli bir modeldi

Demir Döküm Motosiklet Koleksiyonu. Sotheby’s üzerinden 3.438 $’a satıldı (Aralık 2010).

Antika porselen bebekler

Günümüzün en değerli oyuncak koleksiyon parçalarından kabul edilen porselen bebekler ilk olarak 19. yüzyılın ortalarında ortaya çıktı. Yıllar içinde popüler çocuk oyuncakları hâline gelen porselen bebeklerin bugüne kadar satılan en pahalı örneği, 2014 yılında Theriault’s’ta 300.000 dolara satılmıştır. Bu oyuncak bebek porselen bebeklere göre daha farklı bir üretimi olan ve daha gerçekçi bir cilt tonuna izin veren bir “bisque” bebekti. 1930’lardan önce yapılan sınırlı sayıda bebek genellikle daha yüksek miktarlarda satılsa da 30’lar sonrası üretilenler 10 ila 2.000 $ arasında fiyatlarla alıcı bulmaktadır.

70’ler, 80’ler

1970 ve 80’ler, televizyon dizilerindeki ve sinemadaki karakterlerin oyuncaklarının, oyuncak endüstrisine egemen olduğu yıllardır. İnsan ve hayvan aksiyon figürlerinden makinelere, arabalara ve bitkilere kadar film ve dizilerde dikkat çeken her detayın oyuncağı yapılmış, bu karakterler aynı zamanda oyuncaklara özelliklerini de vermiştir. Lastik gibi uzayan bir uzaylı karakterinin oyuncağının da aynı özelliğe sahip olarak uzaması buna bir örnektir. Daha bilinen bir örnek ise ülkemizde de büyük bir ilgiyle seyredilen ve özel donanımlı bir arabayla sahibinin maceralarının anlatıldığı Kara Şimşek (Knight Rider) dizisidir. Dizide yer alan KITT adındaki araba aslında bugünkü anlayışımızla bir yapay zekâ uygulamasıydı. Bu hayali arabanın oyuncağının da bazı kaydedilmiş kelimeleri seslendirmesi veya bir arabadan beklenmeyecek şekilde hareket etmesi bu oyuncaklar için verilebilecek güzel örneklerden biridir. Özellikle 70’ler ve 80’lerin batılı hayat tarzlarının sunduğu renkli ve çeşitli görsel içerik, oyuncak piyasası tarafından değerlendirilmiş ve bu dönemin oyuncakları modern koleksiyoncular için en dikkate değer ve imrenilen parçalar olmuşlardır.

Vintage MPC Knight 2000 - TV Dizisinden

İkinci yazı: 21. yüzyılda oyuncak bebeklerle oynayan kaldı mı?

Kaynakça

https://tr.actince.com/bisque-ve-porselen-bebekler/

https://www.invaluable.com/blog/collectible-toys/