Ergenlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ile İlgili Sık Sorulan Sorular ve Cevapları

Soru 1. DEHB tedavisinde ilaç kullanılır mı?

Genetik geçişli olan DEHB, beynin belirli bölgelerini etkilemektedir. Modern tıbbın verilerine baktığımızda ilk tedavi seçeneği ilaçlardır (%90 etki)1. Alternatif olarak davranışçı tedaviler uygulanabilse de bu tedavilerin tek başına (ilaç olmadan) uygulandığında etkisiz olduğu kanıtlanmıştır (%5 etki).

Soru 2. DEHB tedavisinde kullanılan ilaçların bağımlılık potansiyelleri nedir? 

Tedavide kullanılan başlıca ilaçlar kırmızı reçete ile yazıldıklarından, bu ilaçların insanlarda bağımlılık yaptığı algısı oluşmuştur. Aksine bu ilaçlar düzenli kullanıldığı takdirde, başka maddelere olan bağımlılıkların da tedavi edilmesine yardımcı olmaktadırlar.

Soru 3. DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar kısırlığa neden olur mu?

Bu ilaçların kısırlık yaptığını gösteren bir çalışma bulunmamaktadır.

Soru 4. DEHB tedavisi ne kadar sürer?

DEHB kronik bir hastalık olup, bu hastalığın tanısını almış olan çocukların yaklaşık %65’inin yetişkinlikte de bu bozukluktan muzdarip olduklarını gösteren çalışmalar vardır. Ancak, 18 yaşına kadar çocuğun eğitim ve öğretim hayatının aksamaması için tedaviye devam edilmesi önem arz etmektedir2.

Soru 5. DEHB tedavisine ara vermek tedavinin gidişatını bozar mı?

Bu tedavinin esas amacı günlük dozlar ile çocuğun dikkatini toplamaktır. Bu nedenle ilaçların etkisi günlüktür. Eğer kullanılmazlarsa ilaçlar etkilerini ertesi gün kaybedeceklerdir ve çocuğun dikkati de azalacaktır. Günlük etki gösterdikleri için beyinde kalıcı hasara yol açmazlar. 

Soru 6. DEHB tedavisine kaç yaşında başlamak doğrudur?

DEHB tanısı konar konmaz tedaviye başlanılmalıdır.

Soru 7. Hiperaktivite zekâ göstergesi midir?

Aşırı hareketin zekâ ile bağdaştırılması kesinlikle yanlıştır. Zekâ gelişimleri iyi olan çocuklar hareketlerini kontrol etmede zorlanmazlarken, gelişimleri geri kalmış çocuklar çok hareketli olabilmektedir. Çocuk, gelişim düzeyi düştükçe hareketlerini kontrol edemez hale gelir ve bu çoğu zaman aile tarafından aşırı hareketlilik olarak algılanır. Bu yanlıştır.

Soru 8. Aşırı şekerli yiyecekler ile beslenmek DEHB’ye neden olabilir mi?

Çocuklar şekerli yiyecekleri çokça tükettiklerinde normalden daha hareketli olurlar, ancak bu durum gün boyu sürmez. Literatüre baktığımızda da şekerli yiyeceklerin DEHB’ye sebep olduklarını kanıtlayan bir çalışma bulunmamaktadır.

Soru 9. DEHB sık görülen bir hastalık mıdır?

Yapılan çalışmalarda DEHB’nin toplumda görülme oranının %5-10 arasında değişmekte olduğu belirtilmektedir3. Ülkemizde 6-18 yaş aralığında yaklaşık 20 milyon çocuk bulunmaktadır. Yukarıda belirttiğimiz oranı baz alırsak, ülkemizde en az 1 milyon çocuğun DEHB tanısı almış olması gerektiği görülmektedir. Ancak T.C. Sağlık Bakanlığı’nın verilerine göre sadece 200 bin çocuk DEHB tanısı nedeni ile tedavi almaktadır. Yani tedavi alması gereken çocukların sadece %20’si bu imkâna erişebilmektedir.

Soru 10. DEHB tanısı nasıl konur?

DEHB tanısı, alanında uzman çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından yapılan detaylı muayene ve görüşme ile konmaktadır.

Soru 11. DEHB tanısı almış bir çocuk saatler boyunca TV, bilgisayar karşısında oturabilir mi?

TV ve bilgisayarlar çocukta merak yaratan, hızlı döngülü, kazanma ve ödül gibi duyguları besleyen araçlardır. Bu duygular zamanla bağımlılık yapar ve çocuk her seferinde bir öncekinden daha iyi bir sonuç almak ister. TV ve bilgisayarın karşısında uzun süre vakit geçirmek, uzun süre kitap okumaya benzetilmemelidir.

Soru 12. DEHB büyüyünce ya da kendiliğinden geçer mi?

DEHB kronik bir hastalık olsa da yaş ile çocukların bilişsel kapasiteleri gelişmekte, dikkat düzeyleri artmakta ve dikkatleri daha uzun süre stabil kalabilmektedir. Literatüre baktığımızda DEHB’nin, 18 yaşını geçmiş çocukların %30’unda etkisini yitirmekte olduğunu görmekteyiz4. Ancak DEHB, çocukluk çağında şiddetli semptomları olan ya da tedavi almamış hastalarda erişkinlikte de devam eden bir rahatsızlıktır.

Soru 13. DEHB tedavisinde kullanılan ilaçların yan etkileri nelerdir?

Ülkemizde etken maddesi metilfenidat olan ritalin, medikinet ve concerta adlı ilaçlar kullanılmaktadır. Bu ilaçlar genellikle uyku kalitesini bozar ve iştahı kapatır. Aynı zamanda bulantı, kusma, ishal gibi sindirim sistemi ile alakalı yan etkileri de bulunmaktadır. Bu etkiler hafiftir ve kısa sürede geçmektedir.

Soru 14. DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar çocuğun gelişimini etkiler mi?

Daha önce de belirttiğimiz gibi bu ilaçlar ilk kullanılmaya başlandıklarında iştahı kapatacaklarından bireyde kilo kaybı yaşanabilir. Yapılan araştırmalar kaybedilen kiloların genelde fazla kilolar olduğunu, ilaçların çocuğun aşırı kilo kaybetmesine neden olmadığını söylemektedir. Aynı zamanda çocukların boy gelişimindeki ana faktör genetiktir ve bu yüzden ilaç nedenli boy kısalığı söz konusu değildir.

Dr. Ahmet Tevfik Albayrak 

Referanslar

1. Caye A, Swanson JM, Coghill D, Rohde LA. Treatment strategies for ADHD: an evidence-based guide to select optimal treatment. Mol Psychiatry. 2019 Mar;24(3):390-408. doi: 10.1038/s41380-018-0116-3. Epub 2018 Jun 28. PMID: 29955166.

2. Wolraich ML, Hagan JF Jr, Allan C, Chan E, Davison D, Earls M, Evans SW, Flinn SK, Froehlich T, Frost J, Holbrook JR, Lehmann CU, Lessin HR, Okechukwu K, Pierce KL, Winner JD, Zurhellen W; SUBCOMMITTEE ON CHILDREN AND ADOLESCENTS WITH ATTENTION-DEFICIT/HYPERACTIVE DISORDER. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics. 2019 Oct;144(4):e20192528. doi: 10.1542/peds.2019-2528. Erratum in: Pediatrics. 2020 Mar;145(3): PMID: 31570648; PMCID: PMC7067282.

3. Austerman J. ADHD and behavioral disorders: Assessment, management, and an update from DSM-5. Cleve Clin J Med. 2015 Nov;82(11 Suppl 1):S2-7. doi: 10.3949/ccjm.82.s1.01. PMID: 26555810.

4. Zalsman G, Shilton T. Adult ADHD: A new disease? Int J Psychiatry Clin Pract. 2016;20(2):70-6. doi: 10.3109/13651501.2016.1149197. Epub 2016 Apr 7. PMID: 27052374.