"Close-up of male teacher, student or scientist hand writing Pi numbers on green chalkboard. Focus on the blackboard."

Akla Uymayan Pi Sayısı

Yılın üçüncü ayı olan Mart, hem soğuk kış günlerini içinde barındıran hem de yaklaşan baharın habercisi olan uzun bir aydır. Bu özelliklerinin yanında ayrıca çok sayıda önemli gün de bu ay içinde yer alır. Bu özel günlerden biri olan 14 Mart ya da 3.14 tarihi matematik ve bilim tutkunları için ayrı bir önem taşımaktadır. Matematiğin analitik geometri, sayılar kuramı, reel ve kompleks analiz gibi bir çok alanında kullanılan ve en bilinen irrasyonel sayılardan olan Pi sabiti nedeni ile bugün Pi Günü olarak kutlanmaktadır.

Amerikalı fizikçi Larry Shaw 1988 yılında Pi sayısının kutlanmaya değer bir matematik sabiti olduğunu belirterek çeşitli matematik etkinlikleri, bilgi yarışmaları ve organizasyonlar ile kutlanması önerisinde bulunmuş ve bu öneri bilim çevrelerinde kabul edilmiştir. Ülkemizde ise 2007 yılından beri kutlanmakta olan Pi günü, Pi sayısının ilk 6 terimi dikkate alınarak ve Amerika Birleşik Devletleri’nin tarih formatında 3/14 yani 14 Mart’ta ve saat 1:59’da başlamaktadır.

Bir dairenin çevresinin çapına bölünmesi ile bulunan Pi sayısı matematikteki temel sabitlerden biri olarak kabul edilir. Dairenin büyüklüğü ne olursa olsun, çevresinin çapına olan oranı her zaman aynıdır ve bu oran Pi sayısını vermektedir. Pi kelimesi aslen Yunan alfabesinin 16. Harfi olan π’dir (pi olarak okunur) ve harf aynı zamanda Yunanca “çevre” kelimesinin de ilk harfidir. Girişte de değindiğimiz gibi Pi sayısı irrasyonel bir sayı olup virgülden sonraki rakamları herhangi bir düzen göstermeksizin sonsuza gider.

Matematiksel bilimler ile uğraşanlar için anlamlı ve popüler bir sayı olan Pi sayısının geçmişi eskilere dayanır. İlk olarak M.Ö. 2000’li yıllarda Babillilerin bu sayıyı kullandığı tabletlerde görülmüş, aynı yıllarda Mısırlıların papirüslerinde de benzer hesaplamalar keşfedilmiştir. Kaynaklarda ise Pi sayısının ilk hesaplamasının Arşimet tarafından yapıldığı yazmaktadır. Geçmiş yüzyıllarda pek çok bilgin bu sayı ile ilgili hesaplamalar yapmış, Türk matematikçi Semerkandlı El Kaşi ise 1400’lü yıllarda Pi sayısının değerini virgülden sonraki 16 haneye kadar hesaplamıştır.

Pi sayısının bu kadar eskiye dayanıyor olması ve pozitif bilimlerde sıklıkla araştırmacıların karşısına çıkması insanlar üzerinde hep bir merak uyandırmış ve insanları bu sayı üzerinde araştırma yapmaya itmiştir. Özellikle uzay bilimleri konusunda yapılan teorik ve uygulamalı çalışmalarda Pi sayısı kendine yer bulmaktadır. Güneş Sistemi hesaplamaları, gezegenlerin yörüngeleri, kütle-hacim hesaplamaları ile uzayda iletişim gibi konular Pi sayısının yer aldığı hesaplamalara dayanır.

Pi sayısı edebiyata da konu olmuştur. Pi sayısındaki rakamlara karşılık gelecek sayıda harf kullanılarak şiir ve roman yazma tekniği “Pilish” olarak adlandırılır. Diğer taraftan Pi sayısının rakamları notalara dönüştürülerek kulağa hoş gelen bir müzik parçası da oluşturulabilir. Pi sayısının virgülden sonraki rakamlarının kendini tekrar etmeden sonsuza gitmesi ve rakamların sonsuz bir kombinasyonla sıralanması şaşırtıcı bir başka sonuç doğurmaktadır. Pi sayısının içinde belki başlarda belki de ulaşamayacağımız kadar ileride bir yerlerde doğum tarihimize, T.C. kimlik numaramıza ve aklınıza gelen tüm sayı kombinasyonlarına rastlamak mümkündür. 

Pi sayısının irrasyonelliği ve sonsuzluğu insanların ilgisini o kadar çekmiştir ki virgülden sonraki basamaklar hakkında çeşitli yarışmalar dahi düzenlenmiştir. Bunlardan bazıları Pi’nin en fazla sayıda basamağının ezberlenmesi veya hesaplanmasıdır. Dünya Pi sayısı rekoru, 31,4 trilyon basamaklı halini hesaplayabilen Google çalışanı Iwao tarafından kırılmıştır. Bir diğer rekor ise virgülden sonra 70.000 basamağı ezberleyen Hintli Meena’nın olmuştur. 

Pi sayısı, aslında bütün bu gizem, popülarite ve ilgi bir kenara bırakıldığında sıradan bir irrasyonel sayının özelliklerine sahiptir. Her irrasyonel sayı tıpkı Pi sayısı gibi virgülden sonra tekrar veya belli bir yapı göstermeden sonsuza gider ve hepsi mutlaka özel bir isimle anılmasa da pozitif bilimlerde kendilerine sıklıkla yer bulurlar. Burada aslolan insan zekasının ve soyutlama yeteneğinin sonsuz bir kavrama, yani sayılarla ifade edilemeyen bir sayıya yaklaşım biçimidir. Basit bir düşünce gibi gelebilir fakat bu sayıyı sembolleştirerek kullanmak insandaki yaratıcılığın ve kural koyuculuğun çok açık bir göstergesidir. Ayrıca Pi sayısının çıkış noktası olan daire, insanın doğada gözlemlediği gezegen, güneş gibi mükemmel olmayan objelerden türeterek mükemmelleştirdiği geometrik bir şekildir. İşte bundan hareketle Pi sayısı diğer irrasyonellerden ayrılır ve insan aklının kusursuz yolculuğunu sembolleştirir.

Referanslar:
https://tr.wikipedia.org/wiki/Pi_Günü
https://onedio.com/haber/3-14-pi-gununde-pi-sayisi-hakkinda-bilmeniz-gereken-16-sey-268718
https://www.kahvve.com/pi-day-nedir-pi-gunu-neden-kutlanir-6499/
https://hergun1yenibilgi.com/pi-sayisina-dair-her-sey-burada/