Türev Finansal Araçlara Genel Bakış

Genel Olarak Türev Araçlar

Türev araç; değeri başka bir finansal varlığın veya malın değerine doğrudan bağlı olan finansal araçlar türev araç olarak adlandırılmaktadır. Türev araçlar, dayanak varlığın sahipliğinin el değiştirmesine gerek olmaksızın bu varlıkla ilgili hak ve yükümlülüklerin ticaretine imkân sağlar. Bir türev aracın performansı dayanak varlığının performansına bağlıdır. Genellikle türev araçların dayanak varlığı mal, menkul kıymet, döviz türü, faiz oranı, değerli metal ve taş, istatistik, endeks, gösterge ve başka bir türev araç olabilmektedir. 

Şirketlerin gelecek ile ilgili belirsizliklerden kaynaklanan riskleri makul düzeylere çekebilmeleri için geleneksel araçlara ilave olarak türev ürünlerin kullanımı giderek artmaktadır. Türev ürünler risk azaltım aracı olarak kullanılmalarının yanı sıra, beklentilere bağlı olarak yoğun bir şekilde gelir sağlamak amacıyla da kullanılmaktadır. Son dönemlerde, döviz kurlarındaki ve emtia fiyatlarındaki dalgalanmalar dolayısıyla firmalar hem bu piyasa risklerinden korunmak hem de bu fiyat dalgalanmalarından gelir elde etmek amacıyla yoğun bir şekilde türev araç kullanımına yöneldiler.

Dayanak varlığın cari piyasa fiyatına nakit fiyat  ya da spot fiyat denilmektedir. Türev araçlar belirli bir vadede başlayıp daha sonraki bir vadede sona ermektedir. En önemli türev ürünler, faize dayalı türev ürünlerdir. Swap ve faize dayalı opsiyonlar bu konuda önemli yer tutmaktadır. Faizden sonra kur üzerine yazılmış türev ürünler yaygın olarak kullanılmaktadır. Hisse ve emtia üzerine yazılan türev ürünler görece daha az yaygın olarak kullanılmaktadır.

 

Türev araçlar, genel olarak aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir:

Geleceğe yönelik sözleşme, satıcının belli bir ürünü ileri bir tarihte, baştan anlaşılan bir fiyat üzerinden alıcıya teslim etmesini öngören sözleşmelerdir.

Vadeli işlem sözleşmeleri, iki taraf arasında yapılan, taraflardan birinin alıcı, diğer tarafın satıcı olarak belirlenen bir dayanak varlığı gelecekteki bir tarihte başlangıçta belirlenen bir fiyattan satın almaya razı olduğu, sözleşme unsurlarının işlemin yapıldığı borsa tarafından standart bir şekilde belirlendiği sözleşmelerdir.

Opsiyon sözleşmeleri, opsiyon satıcısı veya yazıcısı ve opsiyon alıcısı arasında, satıcının aldığı opsiyon primi karşılığında alıcıya miktarı, vadesi, teslim şartları önceden belirlenmiş olan bir malı belirli bir fiyattan satın alma veya satma hakkı verdiği sözleşmelerdir.

Genel olarak takas veya değiş-tokuş olarak ifade edilen swap, iki tarafın ödemelerini, önceden belirlenmiş esaslar ve kurallar çerçevesinde karşılıklı olarak değiştirmeleri olarak tanımlanabilir. 

Türev Ürünlerin Kullanılma Amaçları

1. Riskten korunma (Hedging); türev araçlar, spot piyasada ortaya çıkan risklerin ortadan kaldırılması ya da yönetilmesi, gelecekteki fiyat değişimlerine karşı bugünden alım-satım satım yapılması sonucu tarafların olası fiyat dalgalanmalarına karşı korunmalarını sağlar.

2. Spekülasyon; dayanak aldıkları mal, finansal gösterge vb.lerin fiyat veya oranlarındaki değişimler neticesinde türev araç sözleşmelerinin sağlayacağı kazanç hedef alınmaktadır.

3. Arbitraj; arbitraj işlemi yapan yatırımcılar piyasalar arasındaki fiyat dengesizliklerinden risksiz kâr elde etmeyi hedeflerler. Arbitraj işlemlerinde, herhangi bir risk alınmaksızın, fiyat veya faiz hadlerinde oluşan dengesizliklerden faydalanılarak farklı sözleşmelerin ve işlemlerin eşzamanlı olarak yapılması durumunda her türlü şartta belli bir kâr garanti edilmektedir. Yani arbitraj risksiz kâr elde etme işlemidir.

 

Türev Araçların Uluslararası Finansal Piyasalara Etkileri

2008 ABD Mortgage Krizi ve 2010 Avrupa Birliği Borç Krizi’nde, uluslararası yatırım bankalarının ve gölge bankacılık kurumlarının piyasaya sundukları türev ürünlerin krizlerin oluşumunda oldukça büyük bir etkide bulunduğu, hatta bazı yazarlar tarafından doğrudan türev ürünlerin yarattığı işlem hacminin büyüklüğü dolayısıyla finansal piyasalarda volatilite meydana geldiği, türev ürünün içerdiği dayanak varlıkla sözleşmeler arasındaki illiyet bağının kopması nedeniyle piyasalarda fiyat balonlarının oluştuğu konularında oldukça derin tartışmalar yaşanmıştır.  

2008 ve 2010 krizlerinin ertesinde, türev araçların yarattığı fiyat dalgalanmaları, fiyat balonları ve diğer riskler G20 toplantılarında da yoğun olarak tartışılmış ve gölge bankacılık kurumlarının faaliyetlerinin sınırlandırılması, türev işlemlerin belli kısıtlar altında organize piyasalarda yapılmasının özendirilmesi, bunun için teslim ve takas merkezleri oluşturulması, bu ürünlerin kullanımının ilgili düzenleyici kurumlar tarafından yakından izlenmesi gibi tavsiye kararları alınmıştır. 

 

Türev Araçların Bireysel Yatırımcılara ve Şirketlere Etkileri

Türev ürünler ister riskten korunma aracı olarak ve isterse kazanç sağlama ve arbitraj nedeniyle kullanılıyor olsunlar bu ürünler bireysel yatırımcılar ve Şirketler tarafından çok dikkatli bir şekilde ele alınmalı ve yönetilmelidir. Tezgâh üstü piyasalarda söz konusu işlemler oldukça farklı şekilde paketlenmekte ve fiyatlanmakta olup aldatılma ve dolandırılma riski çok yüksek bulunmaktadır. 

Bu ürünler yeterince tanınmadan, içerdikleri riskler, verilen taahhütler ve garantiler, işlem sonucunda oluşabilecek diğer hukuki durumlar yeterince anlaşılmadan bu ürünler kullanılmamalıdır. Firmalar, bu ürünleri risk yönetim amaçlı olarak korunma nedeniyle kullanmaları durumunda bile her bir ürünü yeterince analiz etmeli, içerdiği riskler hakkında bilgi sahibi olmalı ve işlemin karşı tarafıyla bir güven ilişkisi tesis etmeden işlemi başlatmamalıdırlar. 

Bu konuya ilişkin olarak, izleyen yazılarımızda, türev araçların özellikleri, her bir türev aracın içerdiği riskler ve bu konudaki düzenlemelere yer verilecektir.