Paranın Zaman Değeri

Finansın temel prensiplerinden biri olan paranın zaman değeri, aslında tüm iş dünyasının da bildiği bir gerçek olan “para ne kadar erken ödenirse o kadar değerlidir” görüşüne dayanır. Bugün cebinizde olan 1.000 TL ile bir sene sonra alacağınız 1.000 TL’nin birbirine eşit olmadığı basit bir gerçek. O zaman bir sene sonra alacağınız 1.000 TL’nin bugünkü değeri nedir?

Burada akla ilke gelen enflasyondur. Enflasyon mal ve hizmetlerin genel fiyat değişimini ortaya koyar. Bu nedenle bir anlamda enflasyon paranın alım gücündeki düşüşü ifade etse de, paranın zaman değerini enflasyon ile ölçmek doğru olmayacaktır. Çünkü paranın zaman değeri, paranın zaman içerisindeki değer kaybına değil, söz konusu nakde sahip olunmadığı için kaçırılan yatırım fırsatının getirisine bağlıdır. Bugün sahip olduğunuz 1.000 TL’yi örneğin banka mevduatına yatırıp faiz kazanabilirsiniz. Ancak bu para size bir sene sonra ödenecekse, bu getiriyi elde etme fırsatını kaçırmış olursunuz. Bu getiri de enflasyondan yüksek ya da düşük olabilir. Başka bir ifadeyle paranın zaman değeri parayı yatırabileceğiniz bir yatırım aracının kaçırdığınız getirisine eşittir. Buna fırsat maliyeti denir.

Bu yatırım aracına 1.000 TL’yi yatırdığınızda 1 sene sonra sahip olacağınız tutar, bu paranın gelecekteki değerini verecektir. Örneğin bu oran %10 ise 1.000 TL’nin bir sene sonraki değeri, alacağınız faiz ile beraber toplam 1.100 TL olacaktır. Aynı şekilde 1 sene sonra alacağınız 1.000 TL’nin bugünkü değerini de hesaplayabilirsiniz. Bunun için 1 sene sonra banka hesabınızda 1.000 TL olması için bugün kaç lira yatırmanız gerektiğini bulmanız gerekmektedir. Bugün 909,1 TL’lik bir yatırım yaparsanız bir sene sonra hesabınızda %10 oranında faiz ile beraber toplam 1.000 TL olacaktır. Dolayısıyla bir yatırımcı için 1 sene sonra alacağı 1.000 TL ile bugün cebinde olan 909,1TL arasında bir fark yoktur. Başka bir ifadeyle 1.000 TL’nin bugünkü değeri 909,1 TL’dir. 

Paranın zaman değeri ve fırsat maliyeti finansal yatırım kararlarında kullanılan değerleme hesaplamalarının temelini oluşturmaktadır. Bir hisse senedinin ya da tahvil gibi finansal varlıkların değerini hesaplayabileceğiniz gibi, gayrimenkul gibi reel yatırımların da değerini hesaplayabilirsiniz. 

Farz edelim bir iş fikriniz var ve yatırım kararı vermeye çalışıyorsunuz. Bu proje ile ilgili ilk yatırım maliyetlerini ve ileride yaratacağı nakit akışlarını tahmin ettiniz. Bu projeye yatırım yaparsanız bu parayı başka bir yerde değerlendirme fırsatını kaybetmiş olacaksınız. Bu kaçırdığınız fırsatın getirisi sizin bu projenin ileride yapacağı nakit girişlerinin bugünkü değerini hesaplamak için kullanmanız gereken iskonto oranı olmalıdır. Eğer bu nakit akışlarının paranın zaman değerini dikkate alarak hesapladığınız bugünkü değerlerinin toplamı ilk yatırım tutarından daha büyükse, bu durumda bu proje sadece kullandığınız iskonto oranı kadar getiri sağlamıyor, aynı zamanda gelecekte elde edilmesi beklenen nakit akışlarının bugünkü değerlerinin toplamı ile ilk yatırım maliyeti arasındaki fark kadar değer yaratıyor demektir. Bu değer net bugünkü değer (NBD) olarak adlandırılır. Eğer NBD pozitif ise projeye yatırım yapılabilir, eğer negatif ise bu durumda bugünkü değerler dikkate alınarak yapılan hesapta, proje yaptığınız ilk yatırımı çıkaramıyor demektir ki, projeye yatırım yapmamalısınız.

Örneğin bir banka mevduatı gibi düşük riskli bir yatırım aracının maliyeti 850 TL ve size anapara da içinde olmak üzere önümüzdeki iki sene her yıl 500 TL ödemeyi taahhüt ediyorsa, bu yatırım aracının değerlemesini yaparken ilk olarak bir sene sonra alacağınız 500 TL ödemelerin bugünkü değerini hesaplamanız gerekecektir. Banka faizinin yine %10 olduğunu kabul edelim. Bu durumda fırsat maliyeti %10’dur. Çünkü 850 TL’yi bu finansal araca yatıracak olursanız, banka mevduatından %10 kazanma fırsatını kaçırmış olacaksınız. Bu projenin iyi bir yatırım olup olmadığına karar verebilmek için projenin nakit ödemeleri olan her sene 500 TL tutarında bir para çekebilmek için bugün bu hesaba ne kadar para yatırmanız gerektiğini bulmalısınız. Eğer bu tutar 850 TL’nin altındaysa o zaman bu projeye yatırım yapmaktansa banka mevduatına yatırım yapmak daha doğru olacaktır. İki sene sonra 500 TL çekebilmek için bugün banka hesabına 413,2 TL yatırmanız gerekmektedir. 413,2TL bir sene sonra kazandığı faiz ile beraber (413,1 TL *1,1) 454,5 TL olacak ve bu tutar üzerinden faiz kazanacaktır. İki sene sonra ise (454,5 TL*1,1) hesabınızda 500 TL olacaktır. Bu durumda ilk dönemde elde ettiğiniz faiz üzerinden de faiz kazandığınız için buna bileşik faiz denir. İlk sene alacağınız 500 TL için de bankaya 454,5 TL yatırmanız gerektiğine göre toplam yatırım tutarı 867,7 TL olmalıdır. Söz konusu projenin maliyeti 850 TL ise bu projenin sadece %10 getiri sağlamadığını, aynı zamanda 17,7 TL’lik değer yarattığını göstermektedir. Bu projenin NBD’i 17,7 TL’dir.

Ancak tabi ki riskler içeren bir proje için fırsat maliyeti olarak banka mevduat faizini kullanmamanız gerekir. Kullanmanız gereken fırsat maliyeti projenin taşıdığı risk ile uyumlu olmalıdır. Örneğin aklınızdaki proje bir süpermarket açmak ise banka mevduatı faizini fırsat maliyeti olarak kullanmanız doğru olmaz. süpermarket yatırımının iyi bir fırsat olduğunu düşünüyorsanız, süpermarket açmanın yatırım alternatifi Borsa İstanbul’da işlem gören ve bu alanda faaliyet gösteren bir firmaya yatırım yapmak olacaktır. Eğer sizin süpermarket projeniz, aynı riskliliğe sahip Borsa’da işlem gören söz konusu firmanın beklenen getirisi kadar getiri sağlamıyorsa, bu durumda süpermarket açmak yerine bu hisse senedine yatırım yapmak daha doğru olacaktır. Başka bir ifadeyle projeyi değerlendirirken, sizin fırsat maliyetiniz projenin riski ile uyumlu olan söz konusu hisse senedinin beklenen getirisi olmalıdır.