Ödemeler Bilançosu Dengesi ve Kalemleri

Ödemeler Bilançosu, bir ülkedeki bireylerin ve kurumların diğer ülkelerdeki bireyler ve kurumlarla yaptığı tüm ekonomik işlemleri gösteren bir muhasebe tablosudur. Ödemeler bilançosu bilgileri bankacılar, iş insanları, ekonomistler ve dövizle işlem yapanlar tarafından dikkatle izlenmektedir.

Ülkeye para girişleri muhasebe kaydı olarak “ALACAK”, ülkeden para çıkışları ise “BORÇ” kaydedilmektedir. Bir başka deyişle alacak kayıtları artı, borç kayıtları ise eksi olarak kaydedilir.

Ödemeler bilançosu temel olarak üç kategoriden oluşmaktadır.

a.Dış Ticaret Dengesi: İhracat ve ithalattan oluşmaktadır.

b.Hizmet Dengesi: Bu grubun kapsamı çok geniş olup  “görünmeyen kalemler” olarak adlandırdığımız çok sayıda hizmet ve gelirden oluşmaktadır. Taşımacılık gelir ve giderleri, turizm gelir ve giderleri sigorta gelir ve giderleri, kar payları, portföy yatırım gelir ve giderleri, faiz gelir ve giderleri, kişisel transferler (örneğin işçi döviz transferleri), ücret gelirleri, fikri mülkiyet hakları kullanım ücretleri, telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmet gelir ve giderleri, kişisel, kültürel ve eğlence hizmet gelir ve giderleri gibi kalemlerden oluşmaktadır.

Dış Ticaret Dengesi + Hizmet Dengesi = Cari İşlemler Dengesi

Herhangi bir para transferini/değişimini gerektirmeyen (kalkınma yardımları gibi) ülkeden dışarı ya da içeri göç etmiş kişilerin yanlarında getirdikleri mal ve finansal varlıklardan oluşan gruptur. Bu kalemlerin payı genel olarak yok denecek kadar azdır.

Kısa, orta ve uzun vadeli kredi giriş ve çıkışları ve bunların geri ödemeleri, doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve bunların tasfiyeleri, portföy yatırımları, hisse senedi yatırımları, IMF kredileri gibi her türlü finansal borçlanma ve sermaye hareketlerini kapsamaktadır.

Bu şekilde sınıflandırılan ve kayda alınan işlemler sırasıyla ödemeler bilançosu dış ticaret dengesi, cari işlemler dengesi ve sermaye ve finans hesaplarının da ilave edilmesi ile net likidite dengesi oluşturacaktır.

Dış Ticaret Dengesi + Cari İşlemler Dengesi + Sermaye ve Finans Hesapları = Net Likidite Dengesi

Net likidite dengesinin pozitif çıkması Merkez Bankası’nda bu tutar kadar yabancı para rezervlerinde bir artış olması anlamına gelir. Net likidite dengesi negatif ise ülke vatandaşları ülkeye giren döviz tutarından daha fazla dövizi dış dünyaya ödemiştir. Bu meblağlar Merkez Bankası rezervlerinden karşılanmış ve Merkez Bankası rezervleri bu tutar kadar azalmış demektir. Dolayısıyla 4. grup kalem olarak Merkez Bankası Rezervlerindeki Değişimi de sayabiliriz.

Ancak hiçbir zaman ve hiçbir ülkede net likidite dengesi rakamları ile Merkez Bankası rezervlerindeki değişim birbirine eşit çıkmaz. Bu iki tutarın birbirine eşit olması bir istisnadır. Bunun nedeni uluslararası işlemlerde veri toplamadaki istatistik güçlükler ve yanlışlıklardır. Dolayısıyla olması gereken rezerv değişimi ile gerçekleşen rezerv değişimi arasındaki fark Hata ve Noksan kalemi olarak, yani dengeleyici bir unsur olarak ödemeler bilançosundaki yerini alır. Kaynağı bilinemeyen para girişleri pozitif hata ve noksan, kaynağı bilinemeyen para çıkışları negatif hata ve noksan olarak yazılır. Aşağıdaki TCMB web sitesine ait linkt üzerinden ödemeler dengesi ve ilgili istatistiklere ve yorumlara ulaşmak mümkündür.

Kaynakça

https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/Odemeler+Dengesi+ve+Ilgili+Istatistikler 

A.C.Shapiro, P.Moles, International Financial Management, Wiley, 2014.