Finansal Oran Analizi

Finansal oran analizi, bir şirketin iki veya daha fazla finansal veri kalemi arasındaki ilişkiyi veya oranı karşılaştırma tekniğidir. Bir şirkete, farklı bilanço dönemleri arasında ve farklı şirketler veya endüstriler arasında adil karşılaştırmalar yapma imkânı sağlamaktadır.

Önemli finansal oranlar hangileridir?

Finansal oranları, analiz ettikleri noktalara bağlı olarak beş ana başlık altında toplayabiliriz:

1. Likidite oranları – cari oran ve asit-test oranı

Bir şirketin kısa vadeli borç yükümlülüklerini yerine getirebilme yeteneklerini analiz etmek amacıyla kullanılırlar. En popüler likidite oranları “cari oran” ve “asit-test” oranıdır.

Cari oran şirketin bir yıl içinde nakde dönmesi beklenen varlıkları (dönen varlıklar) ile bir yıl içinde vadesi gelecek olan yükümlülükler (cari yükümlülükler) orantılanarak hesaplanır.

Stoklar dönen varlıklar arasında en yavaş nakde dönen kalemdir. Daha konservatif bir yaklaşım için likidite analizi yaparken nakde dönemsi zor olan stok kalemleri çıkarılarak hesaplama yapılabilir. Bu orana asit-test oranı denilmektedir.

Bu oranların düşük olması işletmenin yeterli net işletme sermayesine sahip olmadığı ve acil borç yükümlülüklerini yerine getirmekte sorun yaşayabileceği olarak yorumlanır.

Bu iki oranı ifade etmek istersek aşağıdaki eşitlikler kullanılabilir.

Cari oran = Dönen varlıklar / Kısa vadeli Yabancı Kaynaklar

Asit-test oranı = (Dönen varlıklar -stoklar)/Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar

2. Mali yapı oranları

Mali yapı oranları likidite oranlarından farklı olarak firmanın sadece kısa vadeli yükümlülüklerini değil tüm finansal yükümlülüklerini yerine getirme kabiliyetini dikkate alır. En popüler mali yapı oranları varlıkların ne kadarının borçla finanse edildiğini ölçen “toplam borç” oranı ve benzer bir oran olan “borç-öz sermaye” oranlarıdır.

Borç servisi karşılama oranı ve faiz karşılama oranları da şirketin borçlarından kaynaklanan ücret, komisyon ve faiz giderlerini gelirleri ile karşılama gücünü ölçmektedir.

3. Faaliyet oranları

Faaliyet oranları, bir işletmenin varlıklarını ne kadar verimli kullandığını analiz etmek için kullanılır. Örneğin, şirketin varlıkları arasında gerçekleştirilen faaliyetlerde kullanılmayan duran varlıklar ve gereksiz tutulan stoklar varsa bunlar aslında şirketin faaliyetlerine ve satış hacmine bir katkıda bulunmamaktadır. Ancak bu kalemler için kullanılan finansal kaynakların maliyetine şirket gene de katlanmaya devam etmektedir. Bu varlıklara bağlanan fonların gelir sağlayabilecek başka varlıklara yatırılmaması fırsat maliyeti yaratmakta ve şirketin verimli yönetilmediğini göstermektedir. En popüler faaliyet oranları aşağıda listelenmiştir.

4. Kârlılık oranları

Kârlılık oranları, bir şirketin gerçekleştirdiği mal ve hizmet satışlarından gelir elde kabiliyetini analiz etmek için kullanılır. Kârlılık oranları faaliyet oranlarına göre başka bir perspektife sahiptir. Şirketin, varlıklarını verimli kullanması, aynı varlıklarla daha çok satış yapabilmesi anlamına gelirken kârlılık oranları ise birim satıştan elde edilen kârlılığı ölçmektedir. Aşağıda kavramlar üzerinden ifadesi verilen öz sermaye kârlılığı, hem net kâr oranının hem de aktif devir hızının bir fonksiyonudur.

Kârlılığı analiz etmek için kullanılan popüler oranlar şunlardır:

5. Piyasa oranları

Pazar oranları, halka açık bir şirketin hisse senedinin piyasa fiyatını, finansal tablo kalemleriyle ilişkilendirerek şirketin hisselerinin aşırı mı, yoksa düşük fiyatlı mı olduğunu analiz etmek için kullanılır. En popüler pazar oranları aşağıdaki gibidir:

Fiyat-kazanç oranı: Hisse senedi fiyatının hisse başına kazanca bölünmesiyle hesaplanır. Bu oran benzer şirketler için hesaplanan oranlarla kıyaslanarak hisselerin göreli olarak aşırı mı, yoksa düşük fiyatlı mı olduğu analiz edilebilir. Zarar eden firmalar için kullanılmayan bu oran alternatif olarak fiyat-nakit akış oranı olarak da kullanılabilir.

Piyasa-defter oranı: Hisse senedi fiyatının hisse başına defter değerine bölünmesiyle hesaplanır ve özellikle yüksek miktarda duran varlık yatırımına sahip şirketler için kullanılmaktadır. Fiyat-kazanç oranı, benzer şekilde piyasa değerinin daha yüksek veya daha düşük olup olmadığını görmek için bir kıyaslama kriteri olarak da kullanılabilir.

Temettü verimi: Ödenen temettü yani kâr payı tutarının, hisse senedinin piyasa fiyatına bölünmesiyle hesaplanır. Özellikle uzun vadeli yatırımcılar için temettü verimi önemli bir kriterdir. Şirketin yüksek temettü ödeyebiliyor olması, şirketin finansal gücünün ve şirket yöneticilerinin şirketin gelecekteki performansıyla ilgili olumlu beklentilerinin bir sinyali olarak değerlendirilir.

Prof. Dr. Cenktan Özyıldırım